Αναμνήσεις από τον τρύγο του 1954 στα Σπάτα – Κοφίνια, κάρα, πατητήρια και ο μούστος μιας άλλης εποχής

 

Υπάρχουν φωτογραφίες που δεν καταγράφουν απλώς μια στιγμή. Κρατούν μέσα τους έναν ολόκληρο τρόπο ζωής.

Οι παλιές ασπρόμαυρες εικόνες από τα Σπάτα του 1954 μάς μεταφέρουν σε μια εποχή κατά την οποία ο τρύγος δεν ήταν απλώς μία αγροτική εργασία του Σεπτεμβρίου. Ήταν γεγονός για ολόκληρη την οικογένεια, για τη γειτονιά, για το χωριό. Ήταν μέρες δουλειάς από το πρωί μέχρι το βράδυ, γεμάτες αμπέλια, κοφίνια, κοφάκια, κάρα, ζώα, μουσταλευριά, πατητήρια και τη χαρακτηριστική μυρωδιά του μούστου.

«Ενθύμιον από την μουστιά του 1954»

Στο πίσω μέρος μιας από τις φωτογραφίες έχει μείνει γραμμένη με μολύβι μια μικρή φράση, σαν να θέλησε κάποιος να μην ξεχαστεί ποτέ εκείνος ο Σεπτέμβρης. «Ενθύμιον από την μουστιά του 1954».

Σπάτα - Τρύγος - "Ενθύμιο από τη μουστιά του 1954"

Εβδομήντα και πλέον χρόνια αργότερα, λίγες λέξεις που σήμερα λειτουργούν σαν χρονοσφραγίδα. Για εκείνον που τις έγραψε, μπορεί να ήταν απλώς μια σημείωση για να θυμάται πότε τραβήχτηκε η φωτογραφία.

Τα κάρα φορτωμένα με τα μεγάλα κοφίνια

Σπάτα - Τρύγος - 1954

Δυο άλογα σέρνουν ένα κάρο φορτωμένο με τα μεγάλα πλεκτά κοφίνια της εποχής. Ψηλά, πάνω από το φορτίο, κάθεται ένας άνδρας και κρατά τα γκέμια.

Δεν υπάρχουν πλαστικά τελάρα, αγροτικά αυτοκίνητα ή σύγχρονα μηχανήματα. Τα σταφύλια μεταφέρονται μέσα στα μεγάλα χειροποίητα κοφίνια, φορτωμένα πάνω στο ξύλινο κάρο. Η μεταφορά από το αμπέλι προς το σπίτι ή το πατητήρι ήταν κι αυτή κομμάτι του τρύγου.

Πίσω διακρίνονται δέντρα και χωράφια, ενώ ο δρόμος είναι σχεδόν άδειος. Μια καθημερινή εικόνα για τα Σπάτα εκείνης της εποχής, που σήμερα μοιάζει περισσότερο με σκηνή από κινηματογραφική ταινία.

Ολόκληρη η οικογένεια μέσα στο αμπέλι

Σπάτα - Τρύγος - 1954

Άνθρωποι διαφορετικών ηλικιών έχουν σταθεί ανάμεσα στα αμπέλια για να φωτογραφηθούν.

Άνδρες, γυναίκες και παιδιά μαζί. Οι γυναίκες με φορέματα και καπέλα για τον ήλιο, οι άνδρες με τα μανίκια σηκωμένα και τα παιδιά ανάμεσά τους. 

Στο βάθος απλώνονται οι αμπελώνες, σχεδόν μέχρι τον ορίζοντα.

Αυτό ίσως είναι και το στοιχείο που ξεχωρίζει περισσότερο στις παλιές φωτογραφίες του τρύγου: δεν υπάρχει σαφής διαχωρισμός ανάμεσα στη δουλειά και στην οικογενειακή ζωή. Στο αμπέλι βρίσκονται όλοι. Οι μεγαλύτεροι δουλεύουν, οι μικρότεροι βοηθούν όσο μπορούν και ο τρύγος γίνεται υπόθεση μιας ολόκληρης οικογένειας.

Κοφάκια και κοφίνια γεμίζουν με σταφύλια

Σπάτα - Τρύγος - 1954

Τα κοφάκια (πλεκτά καλάθια με δυο χερουλια, μεγαλύτερα από τα απλά καλάθια, αλλά μικρότερα από τα κοφίνια) γεμίζουν τα κοφίνια.  

Δύο γυναίκες, η μια κρατώντας ένα κοφάκι στον ώμο της, στέκονται, φορώντας μαντίλες στο κεφάλι, προστασία απαραίτητη από τον δυνατό ήλιο των Μεσογείων. Δίπλα τους άνδρες βοηθούν στο φόρτωμα και στη μεταφορά.

Τα κοφάκια γέμιζαν μέσα στις σειρές των κλημάτων και στη συνέχεια έπρεπε να μεταφερθούν μέχρι το κάρο ή το φορτηγό μεταφοράς και να αδειάσουν στα κοφίνια. Όταν γέμιζαν και τα κοφίνια τα σταφύλια θα έπαιρναν τον δρόμο για το πατητήρι.

Καπέλα, παιδιά και σταφύλια πάνω στο κλήμα

Σπάτα - Τρύγος - 1954

Μια ομάδα ανθρώπων έχει συγκεντρωθεί χαμηλά, ανάμεσα στα κλήματα. Μπροστά τους κρέμονται ακόμη μεγάλα τσαμπιά σταφυλιών.

Οι γυναίκες φορούν καπέλα, οι άνδρες σκύβουν πάνω στα κλήματα και ανάμεσά τους βρίσκονται παιδιά. 

Είναι μια από εκείνες τις φωτογραφίες στις οποίες ο τρύγος δεν φαίνεται μόνο ως κόπος. Υπάρχει και η αίσθηση της παρέας, της οικογένειας, της μικρής γιορτής που συνόδευε την ολοκλήρωση μιας ολόκληρης χρονιάς δουλειάς στο αμπέλι.

Από το αμπέλι στο πατητήρι

Ένα ακόμη κάρο. Αυτή τη φορά το σέρνει ένα άλογο και πάνω του είναι φορτωμένα πάλι μεγάλα κοφίνια.

Δύο άνδρες κάθονται ψηλά πάνω στο φορτίο.

Η εικόνα δείχνει το επόμενο στάδιο: τα σταφύλια έχουν κοπεί και πρέπει να φτάσουν στο πατητήρι.

Τα σταφύλια έμπαιναν στο πατητήρι και πατιούνταν για να βγει ο μούστος. Πριν από τις σύγχρονες εγκαταστάσεις και τα μηχανικά πιεστήρια, η διαδικασία ήταν σε μεγάλο βαθμό χειρωνακτική. Το πάτημα των σταφυλιών ήταν μία από τις χαρακτηριστικότερες εικόνες του παλιού τρύγου.

Ξυπόλυτοι στο πατητήρι

Σπάτα - Τρύγος - 1954

Τέσσερις άνδρες στέκονται μαζί, με τα παντελόνια σηκωμένα και τα πόδια γυμνά. Στο έδαφος φαίνονται σταφύλια και υπολείμματα από την επεξεργασία τους, ενώ ένας από τους άνδρες κρατά ένα μεγάλο φτυάρι.

Η εικόνα θυμίζει ακριβώς εκείνα τα παλιά πατητήρια όπου τα σταφύλια πατιούνταν και ο χυμός τους συγκεντρωνόταν για να γίνει μούστος.

Ήταν δύσκολη, βρώμικη δουλειά. Τα πόδια, τα ρούχα, τα εργαλεία, όλα γέμιζαν με χυμούς και φλούδες σταφυλιών.

Αλλά εκεί, μέσα στο πατητήρι, άρχιζε στην πραγματικότητα η μεταμόρφωση του σταφυλιού σε κρασί.

Και η εφημερίδα «Εμπρός» κατέγραφε τον τρύγο του 1954

Σπάτα - Τρύγος - 1954

Την ίδια ακριβώς εποχή, το Σάββατο 18 Σεπτεμβρίου 1954, η εφημερίδα «Εμπρός» δημοσίευε ρεπορτάζ με τον χαρακτηριστικό τίτλο:

«Ενώ ο Βάκχος εορτάζει»

και υπότιτλο:

«Μειωμένη η εφετινή παραγωγή του κρασιού – Δεν θα υπερβή τα 40 εκατομ. οκάδες εις τα Μεσόγεια και Μεγαρίδα».

Ο συντάκτης περιγράφει την έναρξη του τρύγου και αναφέρει ονομαστικά τα Σπάτα:

«Το Μαρκόπουλο, το Κορωπί, τα Μέγαρα, η Σκάλα Ωρωπού, ο Μαραθών, η Κερατέα, τα Σπάτα κλπ., αρχίζουν από μεθαύριο τον τρύγο».

Το δημοσίευμα σημειώνει ότι η παραγωγή εκείνης της χρονιάς αναμενόταν μειωμένη κατά 20% έως 25% σε σχέση με την προηγούμενη, εξαιτίας της ανομβρίας, του χαλαζιού της άνοιξης και της ακρίδας.

Για τα Μεσόγεια και τη Μεγαρίδα υπολόγιζε παραγωγή περίπου 40 εκατομμυρίων οκάδων κρασιού, έναντι περίπου 45 εκατομμυρίων την προηγούμενη χρονιά.

Η εφημερίδα σημείωνε ακόμη ότι η ρετσίνα του 1954 αναμενόταν καλής ποιότητας και περιέγραφε περίπου 200.000 στρέμματα αμπελώνων στην Αττική.

Όταν ο τρύγος έδινε τον ρυθμό στα Σπάτα

Το δημοσίευμα της εφημερίδας μάς δίνει τους αριθμούς. Οι φωτογραφίες μάς δείχνουν τους ανθρώπους πίσω από αυτούς.

Τα χέρια που έκοβαν τα σταφύλια. Τα κοφίνια που γέμιζαν. Τις γυναίκες με τα καπέλα και τις μαντίλες μέσα στον ήλιο. Τα παιδιά που μεγάλωναν ανάμεσα στα αμπέλια. Τα άλογα που τραβούσαν τα φορτωμένα κάρα. Τους άνδρες ξυπόλυτους στα πατητήρια. Τον μούστο που άρχιζε να τρέχει.

Και γύρω από όλα αυτά, τα Σπάτα μιας εποχής στην οποία το αμπέλι δεν ήταν ένα ακόμη στοιχείο της τοπικής οικονομίας. Ήταν τρόπος ζωής.

Φωτογραφικό υλικό και απόκομμα εφημερίδας από προσωπικό αρχείο.

Εφημερίδα "ΕΜΠΡΟΣ" - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 1954

ΕΝΩ Ο ΒΑΚΧΟΣ ΕΟΡΤΑΖΕΙ

Μειωμένη η εφετινή παραγωγή του κρασιού.- Δεν θα υπερβή τα 40 εκατομ. οκάδες εις τα Μεσόγεια και Μεγαρίδα

ΤΟΥ ΣΥΝΕΡΓΑΤΟΥ ΜΑΣ κ. Δ. ΑΒΡΑΜΟΠΟΥΛΟΥ

Ο Βάκχος, ο θεός του οίνου γιορτάζει μεθαύριον την Δευτέραν. Μαζί μ’ αυτόν χιλιάδες φίλοι της ξανθής ρετσίνας θ’ αρχίσουν να «οργώνουν» από μεθαύριο τ’ αμπέλια, που προσφέρουν στα Μεσόγεια την εποχήν αυτήν το εκλεκτό προϊόν των. Με χαρούμενες εκδηλώσεις των αμπελουργών αρχίζει την εβδομάδα που έρχεται ο τρυγητός στα περισσότερα οινοπαραγωγικά κέντρα των Μεσογείων και της Μεγαρίδος.

Το Μαρκόπουλο, το Κορωπί, τα Μέγαρα, η Σκάλα Ωρωπού, ο Μαραθών, η Κερατέα, τα Σπάτα κλπ., αρχίζουν από μεθαύριο τον τρύγο. Εις το μέσον της εβδομάδος και αργότερον ο τρυγητός θα επεκταθή εις την βόρειον Αττικήν (Κιούρκα, Μπογιάτι, Καπανδρίτι) και υπολογίζεται μέσα σε δεκαπέντε ημέρες οι μουστιές να έχουν τελειώσει την πρώτην φάσιν της επεξεργασίας των.

Η εφετινή παραγωγή υπολογίζεται να είναι κατά 20 έως 25% μειωμένη της περυσινής. Η ανομβρία, το χαλάζι κατά την άνοιξιν και η ακρίδα θα επηρεάση την παραγωγήν του 1954. Εκατό χιλιάδες κάρρα ή 40 εκατομμύρια οκάδες θα αποτελέσουν την εφετινή παραγωγή κρασιού εις την περιοχήν Μεσογείων και Μεγαρίδος, έναντι 110.000 κάρρων ή 45 εκατομμυρίων οκάδων της περυσινής παραγωγής. Το 1952 η παραγωγή υπήρξε ακόμη καλλιτέρα, αφού έφθασε τα 52 εκατομμύρια οκάδες, έναντι 55 εκατ. οκάδων που εσημείωσε η παραγωγή του 1949.

Οπωσδήποτε η ρετσίνα του 1954, αν λάβωμεν υπ’ όψιν τας πληροφορίας των αρμοδίων, θα είναι καλής ποιότητος — γύρω στους 13—13½ βαθμούς — και σύμφωνα με τα εφετινά δεδομένα θα καταναλωθή προτού λήξη το «οινικόν» έτος. Αποθέματα δι’ εφέτος δεν υπάρχουν. Ηδη και προτού ακόμη φθάση η εορτή του Αγ. Δημητρίου, όπου ως γνωστόν ανοίγουν τα αγιοματάρικα, το κρασί της εφετινής παραγωγής θα έχη καταναλωθή εξ ολοκλήρου.

Εντός ολίγου η ξανθή ρετσίνα θα πλημμυρίση και πάλιν τις ταβέρνες της πρωτευούσης — η τιμή της υπολογίζεται και δι’ εφέτος η ίδια — και οι καλλιεργηταί των διακοσίων περίπου χιλιάδων στρεμμάτων αμπέλου της περιοχής Αττικής θα ιδούν σε λίγες ημέρες τον καρπό των μόχθων των κάτω από ένα χαρούμενο οργασμό που θα σκορπισθή στις καταπράσινες πεδιάδες του Αττικού λεκανοπεδίου.

Δ. ΑΒΡΑΜΟΠΟΥΛΟΣ

 

© Spata-Artemis.com – Πνευματικά δικαιώματα
Δεν επιτρέπεται η αναδημοσίευση του παρόντος κειμένου και των φωτογραφιών.